Psychologia środowiskowa jako fundament hortiterapii

Psychologia środowiskowa jako fundament hortiterapii

Hortiterapia to znacznie więcej niż przebywanie w ogrodzie czy praca z roślinami. To świadomie zaprojektowany proces, w którym otoczenie staje się narzędziem wspierającym zdrowie psychiczne, emocjonalne i społeczne. Właśnie tym zajmuje się psychologia środowiskowa – dziedzina psychologii badająca, jak przestrzeń wpływa na nasze samopoczucie, zachowanie i funkcjonowanie. W Fundacji Hortiterapia – Warsztaty i Rozwój wykorzystujemy te mechanizmy w praktyce, tworząc zajęcia, które realnie wspierają  seniorów, dzieci, młodzież i osoby w procesie zmiany.

Kontakt z naturą jako naturalny regulator stresu

Badania pokazują, że kontakt z przyrodą obniża poziom napięcia, uspokaja układ nerwowy i sprzyja regeneracji. Już sam widok zieleni może przyspieszać powrót do równowagi po chorobie lub silnym stresie. W hortiterapii nie chodzi jednak tylko o „ładne otoczenie”. Chodzi o doświadczenie bycia w miejscu, które nie przeciąża, nie wymaga ciągłej kontroli i pozwala organizmowi wrócić do naturalnego rytmu. Dlatego nasze zajęcia odbywają się w przestrzeniach specjalnie zaaranżowanych, które sprzyjają wyciszeniu, dają poczucie bezpieczeństwa, pozwalają zwolnić i „odetchnąć psychicznie”.

Regeneracja uwagi i zmęczonego umysłu

Współczesny świat bardzo mocno obciąża naszą uwagę. Nadmiar bodźców, ekranów, pośpiech i napięcie sprawiają, że wiele osób żyje w stanie przewlekłego zmęczenia psychicznego. Psychologia środowiskowa pokazuje, że przebywanie w naturalnym otoczeniu pomaga odzyskiwać zasoby poznawcze. Uwaga „odpoczywa”, a my odzyskujemy zdolność koncentracji, spokojnego myślenia i bycia „tu i teraz”. W hortiterapii dzieje się to w sposób naturalny: poprzez kontakt z roślinami, proste, powtarzalne czynności, bycie w rytmie przyrody.

Poczucie sprawczości i sensu

Jednym z kluczowych elementów zdrowia psychicznego jest poczucie wpływu na otoczenie oraz sensu własnych działań. Praca z roślinami daje to w wyjątkowo prosty i czytelny sposób — poprzez sekwencję konkretnych doświadczeń:

sadzę → dbam → obserwuję efekt

Ten proces ma szczególne znaczenie dla osób doświadczających depresji, kryzysu życiowego, dla seniorów oraz dla tych, którzy przez długi czas mierzyli się z poczuciem bezradności. Hortiterapia, osadzona w założeniach psychologii środowiskowej, pozwala w bezpieczny i naturalny sposób odbudowywać wiarę we własną skuteczność, poczucie sensu oraz zaufanie do samej/samego siebie.

Relacje i wspólnota

Dobrze zaprojektowana przestrzeń zmienia sposób, w jaki ludzie są ze sobą. Ogród, pracownia, wspólna praca przy roślinach ułatwiają rozmowę, współpracę i bycie razem bez presji. W psychologii środowiskowej ważna jest świadomość tego, że przestrzeń może wspierać otwartość albo zamknięcie, może budować wspólnotę albo izolację. Dlatego w naszych działaniach ogromną wagę przykładamy do tworzenia miejsc, które sprzyjają relacjom, a nie tylko realizacji zadań.

Człowiek jako część natury, a nie poza nią  

Hortiterapia przywraca jedno z najbardziej pierwotnych doświadczeń — poczucie przynależności do świata, który jest większy niż my sami. Zamiast stawiać człowieka „obok” natury, zaprasza go z powrotem do relacji: jako współuczestnika procesów życia, wzrostu i przemiany. Kontakt z roślinami, ziemią i naturalnymi cyklami pozwala przesunąć perspektywę z bycia jedynie użytkownikiem środowiska na bycie jego częścią. To doświadczenie zakorzenienia sprzyja wzmacnianiu sensu życia, obniżaniu poziomu lęku oraz rozwijaniu uważności i troski zarówno wobec siebie, jak i otaczającego świata. W psychologii środowiskowej właśnie ta relacyjność uznawana jest za fundament dobrostanu: gdy człowiek ponownie odnajduje swoje miejsce w naturze, łatwiej odzyskuje równowagę wewnętrzną i poczucie spójności.

Dlaczego to działa?

To działa, bo zamiast skupiać się tylko na myśleniu, pozwalamy działać temu, co bardziej pierwotne: ciału, emocjom i kontaktowi z naturą. Hortiterapia angażuje człowieka w sposób ucieleśniony i relacyjny — dokładnie tak, jak opisuje to i potwierdza współczesna psychologia środowiskowa. Kontakt z żywym środowiskiem, możliwość wpływu i obserwowania zmian sprzyjają regulacji emocji, obniżeniu napięcia oraz odbudowie poczucia sensu i sprawczości.

Opracowano na podstawie:

Psychologia środowiskowa - Jacek Formański, Wydawnictwo Lekarskie PZWL (2004)

Hortiterapia – red. Beata Płoszaj-Witkowska, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego (2014)

Hortiterapia jako element wspomagający leczenie tradycyjne - red. Agnieszka Krzymińska, Wydawnictwo Rhytmos (2017)

Kwitnący umysł. O uzdrawiającej mocy natury - Sue Stuart-Smith, Wydawnictwo Agora (2021)